Een pijnlijke gedachte: de waarheid die zich in een steeds complexer en gemanipuleerd wordende wereld onttrekt aan onze blik. In een wereld die elke dag ingewikkelder lijkt te worden, waar informatie zich vermomt als inzicht en meningen zich verkleden als feiten, ontstaat een vreemd soort stilte. Geen stilte van rust, maar van verwarring. Een stilte waarin de waarheid niet langer helder oplicht, maar zich terugtrekt in de schaduwen van verwarring en verdraaiing, van halve waarheden en zorgvuldig geweven illusies. Wat ooit vanzelfsprekend leek, wordt nu omgeven door lagen van interpretatie, belangen, algoritmes en subtiele manipulaties die zich als mist om onze waarneming heen vleien. Het lijkt alsof de waarheid zelf moe gestreden is, door het eindeloze gevecht om gehoord te worden tussen de stemmen die harder schreeuwen, maar weinig te zeggen hebben. Ze glipt weg, niet omdat ze wil verdwijnen, maar omdat ze overschaduwd raakt door de complexiteit die wij zelf hebben gecreëerd. En in dat geleidelijk verdwijnen ontstaat een vreselijke gedachte: dat we haar misschien niet meer herkennen als zij toch nog even voor ons staat.
Er bestond een tijd waarin waarheid nog werd voorgesteld als een rots, een vaste kern waar je je handen omheen kon sluiten, maar ergens onderweg is die rots opgelost in een mist van beelden, berichten en echo's die elkaar eindeloos spiegelen. We leven in een wereld waarin het nieuws niet langer een venster is, maar een spiegelpaleis waarin elke reflectie een nieuwe waarheid suggereert, en geen enkele nog verwijst naar zijn oorsprong. Wat bedoeld was om ons zicht te geven op de werkelijkheid, is veranderd in een doolhof van perspectieven, waar elke draai een andere versie van hetzelfde verhaal toont. In dat glinsterende labyrint raakt de waarheid niet plotseling verloren, maar zakt zij langzaam weg in een soppig moeras, dat voetstappen wil opzuigen. Misschien is dat wel het meest beangstigende: niet dat de waarheid verdwijnt, maar dat zij steeds minder goed wordt herkent. Alsof we haar gedaante vergeten zijn, terwijl we naar steeds scherpere beelden kijken, die steeds minder betekenis dragen.
Het is alsof de werkelijkheid zelf moe is geworden van haar eigen gewicht en zich heeft teruggetrokken, terwijl de simulaties die haar ooit moesten verbeelden nu vrij rondzweven, zonder meester, zonder model. In die ruimte klinkt de provocatie dat al het nieuws fake nieuws is, niet als een beschuldiging, maar als een constatering van een wereld die zichzelf voortdurend opnieuw uitvindt, zonder ooit te hoeven verantwoorden wat echt is. De beelden die wij zien zijn niet vals, ze zijn simpelweg losgeraakt van wat ze ooit moesten representeren, en in die losmaking hebben ze een eigen soort waarheid ontwikkelt, een waarheid die niet meer vraagt om een fundament, maar om aandacht, om circulatie, om geloof. De filosoof Baudrillard zou zeggen dat we niet misleid worden, maar dat we meedoen aan een spel waarin misleiding geen categorie meer is, omdat er geen oorsprong is om naar terug te keren. De hyperrealiteit is geen sluier die iets verbergt, maar een huid die zichzelf voortdurend regenereert, een oppervlak dat dieper is dan elke diepte die we dachten te kennen. Maar toch, terwijl we door die wereld bewegen, blijft er een zacht verlangen naar iets dat achter de schermen schuilgaat, een stille hoop dat er nog een kern bestaat die niet door simulatie is aangeraakt. Maar telkens wanneer we denken dat we die kern naderen, blijkt ze opnieuw een constructie te zijn, een verhaal dat we nodig hadden om de leegte draaglijk te maken. Misschien is dat de ware provocatie: niet dat het nieuws fake is, maar dat de behoefte aan waarheid zelf een vorm van nostalgie is, een herinnering aan een wereld die nooit zo stabiel is geweest als we dachten. En in die toch wel rare gedachte schuilt geen wanhoop, maar een vreemde, bijna serene vrijheid. Want als de waarheid geen rots is maar een stroom, dan kunnen we leren meebewegen, niet uit angst om te verdrinken, maar om te begrijpen dat betekenis niet wordt gevonden, maar wordt gemaakt, telkens opnieuw, in de dans tussen wat we zien en wat we hopen te zien. In die dans wordt de wereld niet minder echt, maar anders echt, een werkelijkheid die niet wacht om onthuld te worden, maar ontstaat in het moment dat we haar waarnemen. Misschien is dat uiteindelijk wel ons enige houvast: dat de waarheid niet wordt teruggevonden, maar telkens opnieuw wordt geboren in de aandacht waarmee we haar durven zien. En misschien is dat wel genoeg.
Tijdens het lezen over de filosofische ideeën van Baudrillard, stuitte ik op een citaat van hem dat, hoewel het geen directe analogie vormt met de voorafgaande beschouwing, wel duidelijk maakt dat niet alles in onze werkelijkheid kan worden gereduceerd tot fake nieuws of simulatie.
-Niets dat een hand beter vult dan een borst.-
Jean Baudrillard (1929-2007).
J.J.v.Verre.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten