Waar eenheid zich als veelheid laat zien.

De afbeelding toont een lichtbron die zich door een prisma ontvouwt tot een waaier van kleuren en werelden. Bovenin straalt één helder centrum, symbool van de eenheid; daaronder breekt het licht in talloze stralen die zich transformeren tot landschappen, sterren, mensen en dieren - elk een uitdrukking van dezelfde bron. Het beeld ademt de gedachte dat het ene zich niet verliest in het vele, maar juist door veelheid zijn eigen rijkdom zichtbaar maakt.

Het ene dat zich niet verliest wanneer het zich ontvouwt tot het vele; het vele dat niet verdwijnt wanneer het terugkeert in het ene. 

Er is een oud raadsel dat zich niet laat oplossen door het verstand alleen: hoe het ene zich kan tonen als velen, hoe een werkelijkheid die in haar kern ondeelbaar is, toch verschijnt als een mozaïek van afzonderlijke levens, afzonderlijke blikken, afzonderlijke werelden.

Misschien begint het antwoord niet bij een verklaring, maar bij een beweging van aandacht, een verschuiving in het kijken. Want zodra je de werkelijkheid beschouwt als een verzameling dingen, lijkt de veelheid vanzelfsprekend en wordt de eenheid een mysterie. Maar wanneer je haar beschouwt als een levende stroom, wordt de eenheid vanzelfsprekend en wordt de veelheid het wonder.

Je zou kunnen zeggen dat de werkelijkheid zichzelf niet kent als een object, maar als een ritme. Zij pulseert, trilt en ademt door talloze vormen heen, zoals een melodie die zich niet laat vangen in één enkele toon, maar zich ontvouwt in een reeks variaties. De variaties staan niet los van de melodie; zij zijn de melodie in haar beweging.

Zo is het ook met bewustzijn: het ene bewustzijn is geen ondeelbare substantie en geen stilstaand centrum, maar een veld dat overal tegelijk aanwezig is en zich op iedere plek anders laat horen. De individuele subjecten zijn de plaatsen waar het veld zich verdicht tot een perspectief, een knooppunt van ervaring, een tijdelijke horizon waarin het oneindige zich even laat aanzien als een ‘ik’.

Maar dat ‘ik’ is geen afgescheiden eiland. Het is een golf die haar eigen vorm voelt, haar eigen kromming, haar eigen breken, zonder ooit te beseffen dat zij niets anders is dan de oceaan in een bepaalde beweging. De oceaan verliest niets wanneer zij golven vormt; zij wordt niet minder één doordat zij zich als velen toont. De veelheid is haar manier om zichzelf te laten dansen, en de eenheid haar manier om zichzelf te laten rusten. Beide zijn waar, beide zijn werkelijk, beide zijn dezelfde diepte in verschillende gedaanten.

Misschien is het daarom misleidend om te spreken over "één bewustzijn dat zich splitst". Er is geen splitsing, geen breuk, geen overgang van eenheid naar veelheid. Er is slechts een verschuiving van perspectief.

Vanuit de diepte is er alleen het veld: grenzeloos, helder, stil. Vanuit de oppervlakte zijn er de golven, elk met hun eigen verhaal, hun eigen verlangen, hun eigen herinnering. De golf ziet zichzelf als individu, maar de oceaan ziet alleen beweging.

Toch is geen van beide een illusie. De golf heeft haar werkelijkheid als vorm, de oceaan als wezen. De veelheid behoort tot de verschijning, de eenheid tot de grond.

Zo ontstaat een subtiele waarheid: bewustzijn is niet één en niet vele, maar het ene dat zich als vele kan ervaren zonder zichzelf te verliezen. Het is als één spiegel waarin talloze beelden verschijnen, zonder dat de spiegel zelf in die beelden uiteenvalt. Elk beeld toont een andere vorm, een andere hoek, een andere glans, maar het licht dat erin zichtbaar wordt, is hetzelfde. De subjecten zijn die beelden: verschillende perspectieven waarin de ene werkelijkheid zichzelf aanschouwt, zonder ooit werkelijk verdeeld te zijn.

Wellicht is dit de meest intieme betekenis van veelheid: dat de werkelijkheid zichzelf vanuit alle mogelijke hoeken wil zien, dat zij haar eigen diepte wil proeven in de vorm van afzonderlijke levens, afzonderlijke werelden, afzonderlijke harten. Niet omdat zij verdeeld is, maar omdat zij rijk is. Niet omdat zij gespleten is, maar omdat zij overvloedig is. De veelheid is de manier waarop de eenheid haar eigen onuitputtelijke rijkdom zichtbaar maakt.

Wanneer je dit voelt, verdwijnt de paradox. Eenheid en veelheid zijn geen tegengestelden, maar twee ademhalingen van dezelfde werkelijkheid. In de inademing is alles één; in de uitademing verschijnt alles als vele. En het bewustzijn is de adem zelf, die nooit ophoudt, nooit breekt, nooit verdwijnt, maar zich steeds opnieuw ontvouwt in de wereld die wij kennen en in de wereld die wij in stilte vermoeden.

Misschien is dat wel het diepste geheim: dat de eenheid zich niet verbergt achter de veelheid, maar juist in haar zichtbaar wordt - en dat wij, telkens wanneer wij onszelf als afzonderlijk ervaren, toch gedragen worden door dezelfde stille adem die alles verbindt.

J.J.v.Verre.